Ο αυτισμός (ΔΑΦ) είναι μια πολύπλευρη νευροαναπτυξιακή διαταραχή που εκδηλώνεται στο στάδιο της παιδικής ηλικίας του ατόμου. Άτομα με αυτισμό διακρίνονται από μειωμένη ομιλία, μειωμένες κοινωνικές αλληλεπιδράσεις, δυσκολία στην αυτοεξυπηρέτηση και μειωμένη ανταπόκριση συναισθημάτων. Σε βαρύτερες μορφές αυτισμού παρατηρείται το επαναλαμβανόμενο πρότυπο συμπεριφοράς που εκδηλώνεται με : στερεότυπες επαναλαμβανόμενες κινήσεις, εμμονικά πρότυπα συμπεριφοράς, αυτοτραυματισμοί και επιθετικές κινήσεις (Mughal, Faizy and Saadabadi, 2021). Στο παρόν άρθρο θα γίνει μια ανασκόπηση από την γενετική πλευρά του αυτισμού, καθώς είναι κληρονομικός και τις περισσότερες φορές απρόβλεπτος.

Στο πλαίσιο του αυτισμού δεν υπάρχει ένας μοναδικά αποκλειστικός φαινότυπος. Σε άτομα με αυτισμό κατηγοριοποιούνται σε ήπιο, μέσο και υψηλό δείκτη αυτισμού (π.χ. το σύνδρομο Άσπεργκερ) ανάλογα με την βαρύτητα της διαταραχής. Το σύνολο των φαινοτύπων ονομάστηκε ως φάσμα που εντός του όλες οι μορφές περιλαμβάνονται σε ένα ενιαίο πλαίσιο. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (Π.Ο.Υ) η ΔΑΦ ανταποκρίνεται σε 1:160 παιδιά, καθιστώντας την κοινότερη μορφή νευροαναπτυξιακής διαταραχής και ανταποκρίνεται στο 2% του πληθυσμού.

Η γενετική του αυτισμού είναι σύνθετη, καθώς προέρχεται από μικτούς παράγοντες : (κληρονομικούς, επίκτητους, επιγενετικούς και αναπτυξιακούς). Η αναλογία σε άνδρες με γυναίκες είναι 4-5 : 1, γεγονός ότι οι άνδρες θα εκδηλώσουν ευκολότερα την (ΔΑΦ), λόγω φυλοσύνδετης κληρονομικότητας, ενώ στις γυναίκες φαίνεται να υπάρχει μοντέλο προστατευτικής επίδρασης (23ΧΧ) (Monica et al., 2025).

Το 40% των δομικών μεταλλάξων σε άτομα με ΔΑΦ προέρχεται από χρωμοσωμικές ανωμαλίες. Ένα μικρό ποσοστό αντιστοιχεί στους γονείς, καθώς το μεγαλύτερο θεωρείται τυχαίο de novo προέλευσης. Με βάσει των κριτηρίων του DSM-5 η ΔΑΦ μπορεί να συνοδεύεται από χρωμοσωμικές ανωμαλίες και σύνδρομα με γενετικά σύνδρομα όπως το εύθραυστο Χ και ψυχιατρικές νόσους όπως τη διαταραχή ελλειμματικής προσοχής και υπερκινητικότητας (ΔΕΠΥ), νοητική υστέρηση. Επιπρόσθετα, η εμφάνιση της ΔΑΦ μπορεί να εκδηλωθεί σε άτομα με σύνδρομο Down (τρισωμία 21) κατά 20%, γνωστή η διαταραχή ως DS-ASD. Χρωμοσωμικές μεταλλάξεις στα 15q13.3, 15q11.2 και 16p11.2 σχετίζονται με την αυτιστική εκδήλωση. Περαιτέρω σύνδρομα όπως : Williams, Phelan McDermid και Shprintzen αυξάνουν την προδιάθεση για την ΔΑΦ.

Μελέτες έχουν συσχετίσει περισσότερο από 1.000 γονίδια που συμβάλλουν στην ανάπτυξη της ΔΑΦ καθιστώντας πολυγονιδιακή. Οι περισσότερες μεταλλάξεις δεν είναι παθογόνες αλλά είναι πολυμορφισμοί SNP, SNV και μικρά τμήματα CNVs που αλλάζουν τον χαρακτήρα των γονιδίων λειτουργώντας συσσωρευτικά. Η γενετική συσσώρευση προέρχεται από την κληρονομικότητα, καθώς δημιουργούνται νεότερες μεταλλαγές και ορισμένα γονίδια επεκτείνουν το μήκος τους. Το καθένα γονίδιο χαρακτηρίζεται από διαφορετική διεισδυτικότητα και εκφραστικότητα, ωστόσο το άθροισμα του γενετικού αποτυπώματος θα συμβάλλει καθοριστικά στην ανάπτυξη της ΔΑΦ (Genovese and Butler, 2023).

Κληρονομικότητα της ΔΑΦ το φαινόμενο του διπλού πλήγματος

Η υπόθεση του διπλού πλήγματος επιβεβαιώνεται με την παρουσία από πολλαπλούς πολυμορφισμούς CNVs στον γονέα που ενδέχεται να αλληλοεπιδράσουν με το γονιδίωμα του άλλου γονέα και να προκύψει νέος φαινότυπος της ΔΑΦ. Συνήθως ο ανασυνδυασμός του γενετικού DNA δηλώνει την συνεργατικότητα των γονιδίων, άλλες μεταλλάξεις που μπορούν να προέλθουν είναι οι de novo CNVS που προκύπτουν από την προχωρημένη αναπαραγωγική ηλικία των γονέων. Αυτό το φαινόμενο παρατηρείται σε μη πάσχοντες γονείς που έκαναν παιδί με αυτισμό.

Το φαινόμενο των πολλαπλών γενετικών πληγμάτων.

Η κληρονομικότητα της ΔΑΦ εμφανίζεται σε κατά μεγάλο ποσοστό από 70-90% στις οικογένειες που ήδη είχαν έστω ένα μέλος που βρισκόταν στο φάσμα του αυτισμού. Διαπιστώθηκε σε μελέτη μονοζυγωτικών διδύμων μεταξύ 70-90%, σε ετεροζυγωτικά δίδυμα 30 και 40% και 19% σε κοινά αδέλφια. Ορισμένα γονίδια που σχετίζονται στην εξέλιξη της ΔΑΦ θεωρούνται PI3K, SHANK2/3, FMRP, SETDS, ASH1L, ARID1B, KMT2A, GLRA3, PTPRD, BUDI3, NRXN κτλ.

Η σημασία του γενετικού ελέγχου στον αυτισμό

Η ανάπτυξη της γονιδιωματικής επέτρεψε την μελέτη μεγάλης κλίμακας του γενετικού DNA, αναλύοντας την συνολική ποιότητα των γονιδίων (και όχι μεμονωμένων μεταλλάξεων) στην ανάπτυξη προδιάθεσης, παθολογίας και κληρονομικότητας. Δυστυχώς λόγω της πολυγενετικής προέλευσης, μέχρι σήμερα δεν υπάρχει εξακριβωμένος γενετικός έλεγχος για τον αυτισμό. Νεότερα ευρήματα πηγάζουν συνέχεια από μελέτες και προστίθενται στους γενετικούς ελέγχους (Antaki et al., 2022).

Η εκτέλεση ενός ελέγχου για τον αυτισμό προϋποθέτει μια εξατομικευμένη προσέγγιση για την επιλογή των γονιδίων και την εκτέλεση της σωστότερης εργαστηριακής μεθόδου. Σημείωση : Ο αυτισμός μπορεί να προβλεφθεί μόνο από μια παθογόνο μετάλλαξη είτε από de novo κατά την διάρκεια του προγεννητικού ελέγχου. Σε οικογένειες με ήδη 1 άτομο αυτιστικό θα πρέπει όλα τα μέλη που θέλουν να δημιουργήσουν τις οικογένειες να προχωρήσουν σε ελέγχους μεγάλης κλίμακας για την ανίχνευση μεταλλάξεων που αγγίζουν συγγενή σύνδρομα πέρα του αυτισμού.

Αναφορές 

• Antaki, D., Guevara, J., Maihofer, A.X., Klein, M., Gujral, M., Grove, J., Carey, C.E., Hong, O., Arranz, M.J., Hervas, A., Corsello, C., Vaux, K.K., Muotri, A.R., Iakoucheva, L.M., Courchesne, E., Pierce, K., Gleeson, J.G., Robinson, E.B., Nievergelt, C.M. and Sebat, J. (2022). A phenotypic spectrum of autism is attributable to the combined effects of rare variants, polygenic risk and sex. Nature Genetics, 54(9), pp.1284–1292. doi:10.1038/s41588-022-01064-5. 
• Genovese, A. and Butler, M.G. (2023). The autism spectrum: Behavioral, psychiatric and genetic associations. Genes, [online] 14(3), p.677. doi:10.3390/genes14030677. 
• Mughal, S., Faizy, R.M. and Saadabadi, A. (2021). Autism spectrum disorder. [online] PubMed. Available at: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30247851/ [Accessed 15 Oct. 2026]. 
• Monica, I. La, Rosaria, M., Sica, A., Rufino, F., Chiara Sotira, Pastore, L. and Lombardo, B. (2025). Autism spectrum disorder: Genetic mechanisms and inheritance patterns. Genes, [online] 16(5), pp.478–478. doi:10.3390/genes16050478. 

Άρθρο της HumanGenomics
Μιχαήλ Σεβνταλής
Βιοεπιστήμονας Γενετικής/Βιοπληροφορικής & Σύμβουλος Γενετικής