Τι είναι η νόσος του Alzheimer;

Η νόσος του Alzheimer είναι η συχνότερη προοδευτική αίτια άνοιας σε άτομα προχωρημένης ηλικίας στο Δυτικό κόσμο. Χαρακτηρίζεται από απώλεια μνήμης και γνωστικών λειτουργιών του εγκεφάλου, οδηγώντας το άτομο σταδιακά σε άνοια. Ετησίως, περισσότερα από 24 εκατομμύρια άνθρωποι θα εκδηλώσουν συμπτώματα Alzheimer, ενώ η νόσος αναλογεί στο 50% περιστατικών άνοιας παγκοσμίως.

Δημογραφική εξάπλωση της νόσου Alzheimer

Μέχρι σήμερα περισσότεροι από 50 εκατομμύρια άνθρωποι έχουν διαγνωστεί με τη νόσο Alzheimer παγκοσμίως. Το παράδοξο είναι ότι τα ετήσια κρούσματα διπλασιάζονται και υπολογίζεται ότι το 2050 θα ανέλθουν στα 151 εκατομμύρια κρούσματα. 

Τα κλινικά συμπτώματα της νόσου Alzheimer τις περισσότερες φορές δεν γίνονται αντιληπτά, ο μέσος όρος ηλικίας εμφάνισης των συμπτωμάτων υπολογίζεται στα 60 έτη. Σε περιστατικά με συγγενή νόσο με κληρονομικό υπόβαθρο το όριο ηλικίας ενδέχεται να μειωθεί στα 30 – 40 έτη.

Παθοφυσιολογία

Παθοφυσιολογικά η νόσος του Alzheimer θεωρείται ως προοδευτική μη αντιστρεπτή μορφή άνοιας. Κατά την πάροδο των ετών, ο ασθενής ενδέχεται να εμφανίσει ενισχυμένα τα συμπτώματα της απώλειας μνήμης (άνοια) και την σταδιακή απώλεια γνωστικών λειτουργιών όπως : ομιλία, προσανατολισμός και αδυναμία εκτέλεσης βασικών καθημερινών αναγκών. Η αδυναμία απορρόφησης και κατανόησης λεκτικών πληροφοριών θεωρείται ως σύμπτωμα της νόσου Alzheimer. Καθώς η προοδευτικότητα της ασθένειας εξελίσσεται, προσβάλλει τα βασικά κέντρα του εγκεφάλου που έχουν σχέση με την ομιλία, λήψη αποφάσεων, αφηρημένη λειτουργία, συνειδητότητα και σε προχωρημένη άνοια τη κίνηση. Άτομα με άνοια δυσκολεύονται να ανταποκριθούν στην εκτέλεση προσωπικών τους αναγκών και εργασίας. 

Τις περισσότερες φορές άτομα με άνοια ενδέχεται να παρουσιάσουν εναλλαγές στη συμπεριφορά, οι καταστάσεις θυμού συνεπάγονται με την απώλεια μνήμης και γίνεται με αιφνίδιες εξάρσεις.

Εκφυλισμός των νευρικών κυττάρων και η ατροφία του εγκεφάλου στη προοδευτική εξέλιξη του Alzheimer. Εικόνα 1 από το άρθρο (Breijyeh and Karaman, 2020).

Νευροπαθολογία

Υπάρχουν δύο ειδών παθολογιών που απαντούν στη νόσο του Alzheimer:

(Α) Εγκεφαλικές θετικές αλλοιώσεις λόγω συσσώρευσης από εσφαλμένες αναδιπλώσεις β-αμυλοειδών, συσσωματώματα νευροϊνιδιακών πλεγμάτων και βιομορίων που βρίσκονται στον εγκέφαλο.

(Β) Αρνητικές αλλοιώσεις λόγω απώλειας νευρικών κυττάρων από νευροεκφυλισμό και φλεγμονώδη αντίδραση. Η απώλεια νευρώνων οδηγεί στη μείωση των συνάψεων και της νευρικής δραστηριότητας του εγκεφάλου (Wolfe, 2019).

Γονίδια και οικογενειακό ιστορικό

Η κληρονομικότητα της άνοιας ονομάζεται συγγενής νόσος του Alzheimer και είναι μεταδιδόμενη ως επικρατούσα νόσος από τους γονείς στον απόγονο. Αρκεί μόνο ένα παθολογικό αλληλόμορφο ώστε να εκδηλώσει ο απόγονος συμπτώματα σε νεότερη ηλικία. Το χαρακτηριστικό της γενετικής οντολογίας της νόσου του Alzheimer είναι ο πολυγονιδιακός χαρακτήρας. Χρειάζονται περισσότερες μεταλλάξεις σε 3 γονίδια για να εκδηλώσει το άτομο άνοια. 

Η συγγενής νόσος του Alzheimer πέρα από την κληρονομική προδιάθεση θεωρείται και σποραδική. Γονιδιακές μεταλλάξεις σε περισσότερα από 3 γονίδια καθορίζουν τη γενετική διασπορά μέσα στην οικογένεια. Περισσότερο από το 90% των περιστατικών στο Alzheimer εκδηλώνουν σποραδική νόσο μετά το 60ο έτος της ηλικίας τους. Ενώ, η κληρονομικότητα ευθύνεται στο 10% των περιστατικών με Alzheimer. Η γενετική προδιάθεση αυξάνεται σε άτομα με οικογενειακό ιστορικό (Cras et al., 1991).

Τα βασικότερα γονίδια που μετέχουν στο Alzheimer είναι 4, με σημαντικότερα το APP (Amyloid precursor protein 21q21), APOE (Apolipoprotein E 19q13.32), PSEN1 (Presenilin 1) & PSEN2 (Presenlin 2 1q42.13) (Arber et al., 2024). Μεταλλάξεις σε κάθε γονίδιο καθορίζουν τον φαινότυπο και την ηλικία εμφάνισης συμπτωματολογίας (Bekris et al., 2010).

Γενετική συμβουλευτική

Οι εργαστηριακές εξετάσεις στη νόσο του Alzheimer είναι καθοριστικής σημασίας για τη διάγνωση του αιτίου που προκαλεί παθογένεση. Τεχνικές μοριακής βιολογίας και γενετικής εφαρμόζονται στον εντοπισμό γενετικών μεταλλάξεων σε κρίσιμα γονίδια κατά το μήκος της αλληλουχίας DNA. Οι τεχνικές δύναται να περιλαμβάνουν ανάγνωση της μετάλλαξης και τη ποσοτικοποίηση της, πράγμα που απαιτείται ειδική γενετική συμβουλευτική για την αξιοπιστία της κάθε εξέτασης. Πέρα αυτού, σημαντικό είναι να λεχθούν και οι βιοδείκτες που συμβάλλουν στη διάγνωση της νόσου, διότι ο φαινότυπος ενδέχεται ανά περιστατικό άνοιας να διαφέρει. Η γενετική συμβουλευτική εξετάζει τα δεδομένα και συμβάλλει στην επιλογή της καταλληλότερης εξέτασης, προσιτή στον υποψήφιο εξεταζόμενο για την αποφυγή οικονομικής επιβάρυνσης (Breijyeh and Karaman, 2020).

Στην γενετική συμβουλευτική θα αποκτηθεί από τον υποψήφιο εξεταζόμενο και την οικογένεια του μια ολοκληρωμένη εικόνα για τη φύση της νόσου, καθώς οι ενδιαφερόμενοι θα έχουν την δυνατότητα με επιστημονική ενημέρωση να κατευθυνθούν με ασφάλεια έως την θεραπευτική αποκατάσταση.

Γονιδιακές μεταλλάξεις στη νόσο Alzheimer θεωρούνται υψηλού κινδύνου κληρονομικής άνοιας. Άτομα της ίδιας οικογένειας με περιστατικό Alzheimer θα πρέπει να υποβάλλονται σε γενετική συμβουλευτική για την μελέτη της γενετικής ύπαρξης παθογόνων μεταλλάξεων μέσα στην οικογένεια. Η διάγνωση γονιδιακών μεταλλάξεων θεωρείται σημαντική, διότι θα αποφευχθεί (α) η γενετική διάχυση κατά των γενεών, (β) η ανίχνευση πιθανών παθολογικών ευρημάτων στα άτομα της οικογένειας. Ο εντοπισμός των γονιδίων είναι σημαντικός για τους τρόπους πρόληψης και αποφυγής κληρονόμησης της νόσου στον απόγονο. 

Η ανάγκη πραγματοποίησης οικογενειακού δέντρου με τη λεπτομερή λήψη οικογενειακού ιστορικού εξετάζει τη παρουσία της νόσου στην οικογένεια. Με αυτό τον τρόπο γίνεται ενδελεχής μελέτη για τα μελλοντικά βήματα που θα πρέπει να ακολουθήσουν οι υποψήφιοι εξεταζόμενοι σχετικά με την νευρολογική αξιολόγηση και την θεραπεία που θα πρέπει να ακολουθηθεί.

Θεραπεία

Ασκήσεις νοητικής ενδυνάμωσης

Η διάγνωση του Alzheimer αποτελεί μια ιδιαίτερη πρόκληση, καθώς τα συμπτώματα εμφανίζονται κατά τη προχωρημένη ηλικία και τις περισσότερες φορές δεν υπάρχει η βούληση για ιατροφαρμακευτική αποκατάσταση. Αποκλειστική θεραπεία της άνοιας δεν υπάρχει, αλλά είναι συντηρητική διακόπτοντας την εξέλιξη της νόσου. Για τη διακοπή της εξέλιξης της άνοιας επαγγελματίες υγείας (γενετικός σύμβουλος, ψυχολόγος, νευρολόγος κτλ.) εργάζονται για την αφ’ ενός σωστότερη διάγνωση και αφ’ ετέρου την διακοπή της άνοιας.

Νοητική αποκατάσταση

Κατά καιρούς προσπάθησαν να εφαρμοστούν νέα θεραπευτικά σχήματα κατά της άνοιας του Alzheimer δίχως αποτέλεσμα. Η θεραπεία ήταν συντηρητική και τις περισσότερες φορές ο ασθενής υποτροπιάζε. Με την άνοδο της τεχνολογίας σχεδιάστηκαν νέες μη επεμβατικές θεραπευτικές μέθοδοι κατά του Alzheimer γνωστές ως Νοητική αποκατάσταση.

Η νοητική αποκατάσταση είναι μια μέθοδος που με τη συνεχή εκπαίδευση του ασθενούς σε διάφορες δοκιμασίες, ο εγκέφαλος του διατηρεί τις συνάψεις ενεργές με επιγενετικό τρόπο (τρόπος της συνήθειας) να αναπτύξει αντίσταση στη προοδευτική άνοια. Με συνδυασμό την φαρμακευτική αγωγή και την συνεχή νοητική άσκηση σε ειδικό λογισμικό όχι μόνο θα μπορεί να θυμάται, αλλά και να εκτελεί μόνος του τις καθημερινές του ανάγκες καθιστώντας τον λειτουργικά ενεργό. Το πρόγραμμα νοητικής αποκατάστασης έδειξε σημαντική βελτίωση σε ασθενείς με Alzheimer στη μνήμη, γνωστική συμπεριφορά, ελάττωση θυμού, αντίληψη και κίνηση.

Αξιολόγηση νοητικής κατάστασης με κλίμακα ψυχομετρίας WAIS-IV test

Η παρακολούθηση των ατόμων με προβλήματα άνοιας είναι αναγκαία για την αξιολόγηση της πρόοδος τους. Ψυχομετρικά εργαλεία βοηθούν στον υπολογισμό νοητικής βαθμίδας για μέτρηση δείκτη νοημοσύνης με το καλύτερο να είναι το WAIS-IV test για ενήλικες. Με την δοκιμασία WAIS – IV το άτομο θα υποβληθεί σε νοητική δοκιμασία απαραίτητη για τη παρακολούθηση και τη πρόοδο του στη θεραπεία.

Αναφορές

• Arber, C., Belder, C.R.S., Tomczuk, F., Gabriele, R., Buhidma, Y., Farrell, C., O’Connor, A., Rice, H., Lashley, T., Fox, N.C., Ryan, N.S. and Wray, S. (2024). The presenilin 1 mutation P436S causes familial Alzheimer’s disease with elevated Aβ43 and atypical clinical manifestations. Alzheimer’s & Dementia, 20(7), pp.4717–4726. doi:https://doi.org/10.1002/alz.13904.
• Bekris, L.M., Yu, C.-E., Bird, T.D. and Tsuang, D.W. (2010). Genetics of Alzheimer Disease. Journal of Geriatric Psychiatry and Neurology, 23(4), pp.213–227. doi:https://doi.org/10.1177/0891988710383571.
• Breijyeh, Z. and Karaman, R. (2020). Comprehensive Review on Alzheimer’s Disease: Causes and Treatment. Molecules, [online] 25(24), p.5789. doi:https://doi.org/10.3390/molecules25245789.
• Cras, P., Kawai, M., Lowery, D., Gonzalez-DeWhitt, P., Greenberg, B. and Perry, G. (1991). Senile plaque neurites in Alzheimer disease accumulate amyloid precursor protein. Proceedings of the National Academy of Sciences, [online] 88(17), pp.7552–7556. doi:https://doi.org/10.1073/pnas.88.17.7552.
• Wolfe, M.S. (2019). In search of pathogenic amyloid β-peptide in familial Alzheimer’s disease. Progress in Molecular Biology and Translational Science, pp.71–78. doi:https://doi.org/10.1016/bs.pmbts.2019.07.002.

Άρθρο της HumanGenomics
Μιχαήλ Σεβνταλής
Βιοεπιστήμονας Γενετικής & Σύμβουλος Γενετικής