Η νόσος του κινητικού νευρώνα (ALS) έγινε γνωστή από τη πάθηση του διάσημου αστροφυσικού και κοσμολόγου Stephen William Hawking που γεννήθηκε στις 8 Ιανουαρίου 1942 στην Οξφόρδη της Αγγλίας.

Εισαγωγή

Η νόσος του κινητικού νευρώνα, αλλιώς ‘Lou Gehrig’ είναι μια προοδευτική νευροεκφυλιστική νόσος που προσβάλλει το κεντρικό νευρικό σύστημα και επιφέρει παράλυση στους νευρώνες των άνω και κάτω άκρων του σώματος. Ως αποτέλεσμα από είναι η ALS επιφέρει αδυναμία κίνησης, στάσης και εκτέλεσης βασικών καθημερινών αναγκών στον ασθενή που οδηγούν σταδιακά στη παράλυση του. Λόγω της ετερογένειας της νόσου τα συμπτώματα ενδέχεται να διαφέρουν από άτομο σε άτομο, κατά καιρούς έχουν βρεθεί πληθώρα γενετικών και σποραδικών παραγόντων όπως: (γενετικές μεταλλάξεις, οξειδωτικό stress, μιτοχονδριακή δυσλειτουργία και φλεγμονή του κεντρικού νευρικού συστήματος, έκθεση σε τοξικούς ρύπους, βακτηριακή λοίμωξη και τραυματισμό), όλα αυτά ελλοχεύουν να οδηγήσουν στη νόσο του κινητικού νευρώνα (Simon, Lomen-Hoerth and Kiernan, 2014).

Υπολογίζεται ότι το 20-30% των περιστατικών παρουσιάζουν συμπτώματα όπως : (δυσαρθρία, δυσφαγία, δυσκολία αναπνοής, και αδυναμία μάσησης). Η νόσος ALS θεωρείται εξαιρετικά προοδευτική, σε διάστημα 2-5 ετών χωρίς κλινική αποκατάσταση μπορεί να οδηγήσει τον ασθενή στο θάνατο, αφού σχεδόν το σύνολο του σώματος του θα έχει παραλύσει (Piao et al., 2006). Το  προσδόκιμο ζωής των ατόμων με ALS κυμαίνεται 60 με 80 έτη με τη βοήθεια ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης. Επιπρόσθετα το 50% των ασθενών με ALS υποφέρει από κινητικά προβλήματα, το 20-30% εμφανίζει επιπρόσθετα προβλήματα συμπεριφοράς και το 10-15% εμφανίζει άνοια (Masrori and Van Damme, 2020).

Πληθυσμιακά δεδομένα

Δημογραφικά, υπολογίζεται ότι 2 στους 100.000 ανθρώπους παγκοσμίως ενδέχεται να νοσήσουν από τη νόσο του κινητικού νευρώνα, αλλά αυτό διαφέρει με την εθνικότητα. Μεγάλη αύξηση περιστατικών παρατηρείται σε κατοίκους της Ευρώπης όπου ανέρχεται ο αριθμός στους 17 ανά 100.000 ανθρώπους. Αναλυτικότερα, σε 22 Ευρωπαϊκές χώρες παρατηρήθηκαν 121.000 ασθενείς και 800.000 στις ΗΠΑ το 2020 (Wolfson et al., 2023).

Γενετική της ALS

Περισσότερα από 120 γονίδια έχουν εντοπιστεί για τη παθολογική αιτιολογία της ALS, ορισμένα από αυτά να έχουν πρωταγωνιστική δράση και άλλα επικουρική. Το κοινότερο παθολογικό γονίδιο στην ALS είναι η κυτταροπλασματική πρωτεΐνη TDP-43 που κωδικοποιείται από το γονίδιο (TARDBP) και ανευρίσκεται στο 90% όλων των περιστατικών. Μεταλλάξεις στο γονίδιο TARDBP σχηματίζουν συσσωματώματα πρωτεϊνών TDP-43 στην εξωκυττάρια δομή του νευρώνα.  Επιπρόσθετα παθολογικές μεταλλάξεις της υπεροξειδικής δισμουτάσης 1 (SOD1) αντιστοιχούν >20% των περιστατικών. Ο ρόλος του SOD1 είναι η μετατροπή ελευθέρων ριζών υπεροξειδίου υδρογόνου και οξυγόνου στο νευρικό ιστό. Επίσης, σε πολλά περιστατικά ανευρίσκονται εξανουκλεοτιδικές επαναλήψεις του γονιδίου C9ORF72 στο χρωμόσωμα 9 όπου ευθύνονται σχεδόν το 45% των περιστατικών σε ALS.

Παθογένεση 

Το χαρακτηριστικό γνώρισμα της νόσου του κινητικού νευρώνα είναι η αδυναμία εκτέλεσης έργου στα πάνω και κάτω άκρα του σώματος. Στη συνέχεια παρατηρείται προοδευτική αδυναμία εκτέλεσης έργου με συμπτώματα όπως : (κράμπες, βραδυκινησία, μυϊκή αδυναμία, ατροφία, δυσκαμψία, αδυναμία αναπνοής και μάσησης). Η προοδευτική καταστροφή του νευρικού συστήματος σε πολλές περιπτώσεις φτάνει μέχρι την αλλοίωση του φλοιού και τμημάτων του νωτιαίου μυελού. Παρόλο που η ALS παρουσιάζει σταδιακή μυϊκή παράλυση, η ετερογένεια της παρουσιάζει εξωκινητικές εκδηλώσεις, με αποτέλεσμα τη καμπυλότητα του ασθενούς σε διαφορετικές φαινοτυπικές παραστάσεις (Amin Lari, Ghavanini and Bokaee, 2019).

Γενετική συμβουλευτική

Οι γενετικοί παράγοντες στη παθογένεση στην ALS φαίνεται να βρίσκονται στη κορυφή της πυραμίδας. Σε άτομα με οικογενειακό ιστορικό συγγενών πρώτου βαθμού που πάσχουν από προοδευτικές κινητικές παθήσεις, θεωρείτε χρήσιμο να επισκεφθούν έναν ειδικό σύμβουλο γενετικής ώστε να ενημερωθούν για το γενετικό ρίσκο μεταφοράς της νόσου στον απόγονο. Στην ALS τα γονίδια μεταβιβάζονται αμιγώς και αρκεί μόνο ένα αλληλόμορφο για την επικράτηση της στον απόγονο. Χρειάζεται προσοχή, διότι αν και η νόσος είναι πολυγενετική τα συμπτώματα εμφανίζονται κατά τη τρίτη δεκαετία του ατόμου.

Στη γενετική συμβουλευτική θα διερευνηθεί το ενδεχόμενο γενετικής διασποράς στην οικογένεια. Ωστόσο θα δοθούν οδηγίες τόσο στον ασθενή αλλά και στην οικογένεια για τις μελλοντικές διαδικασίες κλινικής αξιολόγησης και θεραπείας που θα πρέπει να προβεί. Η διεπιστημονική προσέγγιση πλησιάζει περισσότερο το δείκτη της επιτυχίας ή της συντήρησης σε ασθενείς με ειδικές παθήσεις.

“Η εξατομικευμένη προσέγγιση χρειάζεται στον καθένα, διότι ο καθένας μας είναι διαφορετικός.”

Αναφορές

• Amin Lari, A., Ghavanini, A.A. and Bokaee, H.R. (2019). A review of electrophysiological studies of lower motor neuron involvement in amyotrophic lateral sclerosis. Neurological sciences : official journal of the Italian Neurological Society and of the Italian Society of Clinical Neurophysiology, [online] 40(6), pp.1125–1136. doi:https://doi.org/10.1007/s10072-019-03832-4.
• Masrori, P. and Van Damme, P. (2020). Amyotrophic lateral sclerosis: a clinical review. European Journal of Neurology, [online] 27(10), pp.1918–1929. doi:https://doi.org/10.1111/ene.14393.
• Piao, Y.-S., Wakabayashi, K., Kakita, A., Yamada, M., Hayashi, S., Morita, T., Ikuta, F., Oyanagi, K. and Takahashi, H. (2006). Neuropathology with Clinical Correlations of Sporadic Amyotrophic Lateral Sclerosis: 102 Autopsy Cases Examined Between 1962 and 2000. Brain Pathology, 13(1), pp.10–22. doi:https://doi.org/10.1111/j.1750-3639.2003.tb00002.x.
• Simon, N.G., Lomen-Hoerth, C. and Kiernan, M.C. (2014). Patterns of clinical and electrodiagnostic abnormalities in early amyotrophic lateral sclerosis. Muscle & nerve, [online] 50(6), pp.894–9. doi:https://doi.org/10.1002/mus.24244.
• Wolfson, C., Gauvin, D.E., Foluso Ishola and Oskoui, M. (2023). Global Prevalence and Incidence of Amyotrophic Lateral Sclerosis. Neurology, 101(6), pp.e613–e623. doi:https://doi.org/10.1212/wnl.0000000000207474.

Άρθρο της HumanGenomics
Μιχαήλ Σεβνταλής
Βιοεπιστήμονας Γενετικής & Σύμβουλος Γενετικής